2001 yılında hepimiz ekonomi ve finans uzmanı kesilmiştik.

Artık her gün izlemekten, NTV’nin ekonomi yorumcularından birini arkadaşı sanıp selam veren bir arkadaşımı hatırlıyorum..

Aradan geçen zamanda o bilgiler unutuldu tabii.

Peki dünya nasıl bu hale geldi?

‘Credit crunch’ nedir?

Neler oluyor?

Etrafta yazarlarından Onur Aynagöz ‘ekonomi cahilleri’ ama ilgilileri için küresel krizi güzelce kaleme almış.
Kaynağı da, TOBB Ortak meclis sunumu…

1- 2001 sonrasında ABD ekonomisini toparlamak için hızla indirilen faizler (2001-2004 dönemi), kredi kullanma talebini artırdı

2- Artan kredi hacmi emlak fiyatlarını yükseltti. Yükselen emlak fiyatları, yeni kredi alınabilmesini sağladı. Yani ipotekli gayri menkule, ikinci-üçüncü ipotek yapılarak bulunan kaynakla yeni harcama yapma imkanı sağlandı

3- 2002 yılında inşaat sektörü ile ekonomiyi canlandırmak ve düşük gelirlilerin konut sahibi olabilmelerini kolaylaştırmak amacıyla yeni düzenlemeler yapıldı (“subprime mortgage”-düşük kaliteli emlak kredileri artışının önü açıldı)

4- ABD Devlet Tahvillerinin hızla düşen faizleri ve artan emtia fiyatları ile yurtdışında bollaşan likidite, yeni yatırım alanları aradı

5- “NINJA krediler” olarak tabir edilen düşük kaliteli krediler hızla büyüdü. (No Income, No Job, no Asset)

6- Yatırım Bankaları, daha da fazla kredi verebilmek için, mevcut kredi alacaklarını satarak (menkul kıymetleştirme) yeni kaynaklar elde etti ve bunlarla da yeni krediler açıldı

7- Azalan risk duyarlılığı, bankaları her türlü kar odaklı, ancak denetimi, takibi, kaydı zayıf işlemlere yöneltti

2000 – 2007 arasında, Hedge fonlar 500 milyar dolar’dan, 2 trilyon Dolar’a, türev ürünler 20 trilyon Dolar’dan, 120 trilyon Dolar’a yükseldi. Bu arada küresel ekonominin büyüklüğü ise 60 trilyon Dolar.

8- Örneğin: 2001’de EV’in değeri 100 bin Dolar’dı. 20 bin peşin, 80 bin Dolar ipotek kredisi (mortgage) ile alınmıştı. 2004’de yapılan yeni bir ekspertiz ile Ev’in değeri 150 bin Dolar’a çıktı. 2. ipotek ile bankada 50 bin Dolar kredi alındı ve otomobil yenilendi.

9- 2005’de bir ekspertiz daha yapıldı ve Ev’in değeri 180 bin Dolar olarak belirendi, 3′üncü ipotek alındı ve mobilyalar yenilendi.

10- 2006’ya gelindiğinde artık herkes (şahıslar, emlakçı, banka vs.) Evin değerini 180 bin Dolar olarak kabul ediyor ve buna göre hareket ediyordu.

11- Ancak 2007’de bir gün aynı mahallede benzer bir Ev satışa çıktı. Ama kimse 180 bin Dolar ödemek istemedi. Ve balon patladı. Öyle ki, Ev’in satış fiyatı başlangıçtaki 100 bin Dolar’ın altına (70 bin Dolar’a) geriledi. Ev’i için 80 bin Dolar ipoteğe giren Ev sahibi de, haliyle ödeme yapmak istemedi

12- Alacaklarını tahsil edemeyen bankalar, borçlarını ödeyecek kaynak bulamayınca mali sistem durdu. Bankalar birbirine bile borç vermeyince Likidite Krizi başladı

“Türev ürünlerinin yaygınlaşması ile kötü niyetli cin artık şişeden çıkmıştır. Bu ürünlerin ‘zehirli’ olduğu bir krizle belirgin hale gelinceye kadar, türleri ve toplam işlem hacmi artmaya devam edecektir” Warren Buffet, 2002

Batan Lehman Brothers’ın aktif büyüklüğü: 600 milyar dolar
Batan diğer 12 bankanın aktif büyüklüğü : 170 milyar dolar
Finans Kesiminde Oluşan Toplam Zarar : 700-800 milyar d.
Beklenen Toplam Zarar : 1,2 trilyon dolar
Türkiye’nin Ekonomik Büyüklüğü: 660 milyar dolar
Türk Bankalarının Toplam Aktif Büyüklüğü: 520 milyar dolar

Böylece Düşük faiz ve yüksek likidite döneminin sonu gelmiş oldu.

Küresel Bankacılık sistemi yeniden yapılanmaya başladı.

Yani Serbest Piyasa Ekonomisi, Kurallı Piyasa Ekonomisine dönüşmeye başladı.

İlk adım olarak bankaların aktiflerindeki kötü krediler, kurulacak bir kamusal tasfiye şirketine devredilmesi planlandı.

Bush yönetiminin Kongre’ye yaptığı 700 milyar dolarlık kaynak aktarma yetkisi için başvurmasının sebebi de bu şirketi kurmak.